Afgelopen week startten we deze Feldgang. Een leiderschapsprogramma waarin veertig jonge professionals uit onze partnerbedrijven met elkaar een rondgang maken langs food & agri organisaties die vertellen over hoe zij de transitie naar gezondheid in 3-voud vormgeven en wat dit vraagt van hun leiderschap op persoonlijk vlak en als organisatie.

Juist in tijden van verandering helpt het om uit te zoomen en vervolgens weer in te zoomen. Het geeft het lucht om dilemma’s te delen en te leren van elkaars ervaringen, kennis en wijsheid. Daaruit ontstaat vaak nieuw inzicht in de juiste volgende stap, of misschien wel de stip op de horizon.

De eerste bijeenkomst liet zien met welke dilemma’s professionals te maken hebben in relatie tot transitie. Hoe match je bijvoorbeeld de grote toekomstvisie van je organisatie, waar je achter staat, met de keuzes voor financiering van klanten die je nu moet maken, waarbij het schuurt tussen de lange en de korte termijn?
En hoe ga je om met de ambities die je misschien wel hebt en een leidinggevende die denkt ‘het zal mijn tijd wel duren met die transitie’. Of de worsteling met je positie in de voedselketen waarin je wel de lasten, maar nog niet de lusten ervaart van transitie naar een manier van produceren en consumeren die recht doet aan gezondheid in drievoud: voor mens, boer, aarde.

Boerenwijsheid
Waarde van het land is in 2011 geïnitieerd door ZLTO, LLTB, Boerenbond België, Royal Cosun, Royal FrieslandCampina, Rabobank, Achmea Agro, VION en Agrifirm. Dit om bewust te blijven van de ‘Waarden van het Land’ en vanuit deze oriëntatie te komen tot leiderschap gericht op toekomstbestendige oplossingen voor complexe maatschappelijke vraagstukken. Dit leiderschap gaat over ons allemaal; zowel mensen in een hiërarchische positie als inhoudelijk experts en ondernemers. Het stopt niet (meer) bij de eigen organisatiegrens. De complexe maatschappelijke vraagstukken vragen juist om onderlinge verbindingen, visievorming binnen de sector en cross-sectoraal.
Bewust zijn en blijven van de waarden van het land is niet meer vanzelfsprekend en tegelijkertijd cruciaal voor een gezonde toekomst. Maar wat zijn eigenlijk ‘waarden van het land’?

In aanloop naar de oprichting van stichting Waarden van het Land schreef Specialist Agriculture and Society Ton Duffhues, twee publicaties waarin dit beschreven wordt: “Waarden van het Land” (2009) en Boerenwijsheid (2010). In deze publicaties is opgetekend wat voor waarden het land van ons nog meer heeft, naast het feit dat onze hele economie is gestoeld op de grondstoffen die de aarde biedt. Deze waarden gaan over landschap, historie, verbinding met natuur en elkaar, gezondheid, spiritualiteit.

Mijn opa was van nature verbonden met de natuur en de seizoenen. Dat besef zag hij bij de volgende generatie boeren langzaam wegebben. Daar wees hij me regelmatig op.
Ik weet nog dat we bij de achterdeur van zijn bungalow stonden, die naast onze boerderij stond. Vanuit die plek keken we over zijn moestuin naar een weiland waar op dat moment gehooid werd. En hij zei “ Marloes, vroeger was dit iets wat we samen met de hele buurt deden. Hooien was hard werken, maar ook heel verbindend. Je hielp elkaar gewoon. “Soms lijkt het alsof we door deze vooruitgang en minder fysieke afhankelijkheid vergeten hoe belangrijk dat is.” Dit was nog zo’n belangrijke waarde voor hem; samenwerken en kijken waar je elkaar vooruit kunt helpen en perspectief kunt versterken.

Mijn opa was degene die in zijn tijd de ruilverkaveling organiseerde en één van de eerste ligboxenstallen zette. Vergelijkbaar met een boer die nu een stal voor 400 koeien bouwt. Hij deed dit samen met zijn broer waardoor mijn vader en zijn neef later de kans kregen om te boeren en te besturen. Hij had samen met oma een gezin van zeven studerende kinderen. Er was dus geld nodig. De keuzes die hij op zijn 50ste maakte hangen samen met de mens die hij zelf was (zijn eigen waarden) én de noden en opgaven van de tijd en tijdgeest.

Samen in verbinding
Zo heeft iedere tijdgeest bepaalde kenmerkende waarden die samenhangen met de persoonlijke en maatschappelijke opgaven van mensen. En vraagt iedere tijd om mensen die vanuit de combinatie van eigen waarden en gemeenschappelijke en maatschappelijke waarden keuzes maken die passen bij het nieuwe dat mag ontstaan. En dat kan, als het om transitievraagstukken gaat, wat ons betreft alleen in gezamenlijkheid én vanuit verbinding.

Want wat gebeurt er als we niet meer vanuit verbinding denken? Dat zien we vandaag terug op verschillende schaalniveaus in:

• De loskoppeling van beleid en realiteit: van beslissen (top), denken (staf) en doen (de lijn). Dit soort scheidingen vormen op dit moment in de transitie eerder een belemmering dan dat het zorgt voor de juiste respons
• De loskoppeling van onderdelen van de keten in een internationale context waardoor we niet altijd écht zicht hebben op met wie we samenwerken en vanuit welke waarden. Of wat er precies gebeurd in het productieproces
• Loskoppeling van onszelf met onze plek in de natuurlijke ecosystemen waar we deel van uitmaken waardoor we vaker vanuit macht dan vanuit kracht samenwerken met de natuur en steeds minder mensen begrijpen hoe je samenwerkt met de natuur
• En misschien wel de belangrijkste loskoppeling in onszelf van ratio, gevoel en eigen wijsheid. Waardoor we niet meer voelen hoe het echt met ons gaat en wat de snelheid van veranderingen of hoeveelheid werk met ons persoonlijk doet.

Leiderschapsprogramma
Onze leiderschapsprogramma’s gaan over het terug verbinden van jezelf met je eigen waarden, ambities en verlangens. Maar ook de verbinding met elkaar, wat hard nodig is. We komen uit een fase waarin we vanuit op zekerheid gestoelde modellen konden werken en beslissen. En we gaan naar een fase waarin we het even niet precies weten. Een fase waarin we met elkaar opnieuw aan het uitvinden zijn hoe we tot een nieuw verhaal komen.
Gezamenlijk leren van elkaars dilemma’s en de kansen die daaruit ontstaan is daarin een cruciaal onderdeel.

Het zijn in iedere tijd, bij alle veranderingen die we als mensen meemaken, altijd mensen die samen tot nieuwe oplossingen komen. En als we dat doen vanuit het besef van verbinding – met jezelf, met elkaar en met de aarde – dan ontstaan inderdaad werkbare en duurzame oplossingsrichtingen. Ik heb de afgelopen jaren ervaren dat dit geen ‘trucje’ is dat je jezelf aanleert, maar een proces is dat een leven lang doorgaat waarin je jezelf principes eigen maakt en groeit in bewustzijn. Dat gaat niet vanzelf, dat vraagt om de keuze voor leiderschap.
We hebben genoeg mensen die praten over de werkelijkheid van transitie. We hebben elkaar nodig om te werken in die werkelijkheid en van daaruit vorm te geven. Zolang je in het domein van het denken blijft, heeft iedereen gelijk. Als je gaat doen, creëer je het echte verhaal en wordt je met hele andere dingen geconfronteerd. Dat zijn precies de dilemma’s die, als we ze goed benutten, tot de nieuwe oplossingen leiden.

Daarmee willen we bereiken dat jonge leiders bewustzijn ontwikkelen over transformatie van het voedselsysteem op verschillende niveaus:

• Eigen waarden als het gaat om het voedselsysteem: de werkelijkheid die we zien en creëren hangt voor een belangrijk deel af van hoe we ernaar kijken en hoe we dingen interpreteren.
• Gedeelde waarden: veranderen doe je samen, maar hoe dan? Hoe werkt transformatie op het niveau van een team of organisatie? Welke patronen houden ons weg van vernieuwing en welke juist niet?
• Waarde van het Land: wat is het grotere plaatje waarbinnen de voedseltransitie zich afspeelt. Waarom zijn we als samenleving waar we zijn en wat betekent dit voor de toekomst? Welke wissels moeten worden verzet en welke sociale dynamiek hebben we daarvoor nodig?

Wil je meer weten over onze programma’s? Schuif aan voor een kop koffie of een zoomgesprek: https://www.waardevanhetland.nl

Het bericht Verbinden van wat is losgekoppeld verscheen eerst op Waarde van het land.

Investering
Dankzij sponsoring hebben we de prijs voor deelname aan de abdijdialogen (inclusief maaltijd) laag kunnen houden. Voor deelname aan de abdijdialogen betaal je 250 euro per persoon. Per stel betaal je 350 euro

Waarom deze abdijdialogen?
Ongeveer 100 jaar geleden werkten de paters in Berne al aan de verbetering van het leven van de boeren. Sindsdien staan namen als Pater van den Elsen, de oprichter van NCM (de voorganger van ZLTO) voor een zelfbepaald boerenleven, de bereidheid elkaar te ondersteunen en tegelijkertijd de gemeenschap te dienen. Dat is in de afgelopen tijden van economische ontwikkeling waarin productiviteit, kostprijsverlaging, schaalvergroting en winstmaximalisatie de boventoon voerden uit het oog geraakt. Het is tijd om de mens achter de ondernemer weer centraal te stellen.

Praktische informatie:
– Data: 20 september, 25 oktober en 15 november 2023
– Locatie: Abdij van Berne, Abdijstraat 49, 5473 AD Heeswijk-Dinther
– Kosten: dankzij sponsoring hebben we de prijs voor deelname aan de abdijdialogen (inclusief maaltijd) laag kunnen houden. Voor deelname aan de abdijdialogen betaal je 250 euro per persoon. Per stel betaal je 350 euro.
– Aanmelden: kan via webmaster@abdijvanberne.nl – na aanmelding ontvangt u binnen 3 werkdagen een bevestiging

Het bericht Abdijdialogen: Even stilstaan om weer vooruit te kunnen verscheen eerst op Waarde van het land.

We organiseren met samenwerkingspartners, op de Abdij van Berne een samenzijn hiervoor op 4 juni, gevolgd door 3 dialoogsessies tot aan de zomer. Om gewoon je hart te luchten. Je bent van harte welkom.www.abdijvanberne.nl/abdijdialogen

A5flyer_Abdijdialoog_4 juni

Het bericht De Abdijdialoog: De mens achter de boer en tuinder verscheen eerst op Waarde van het land.

In het jaar van de tsunami die in december 2004 zoveel verwoesting zou aanrichten in de landen rondom de Indiase Oceaan, kwamen Marloes Vermeer en haar man aan in Sri Lanka. Sri Lanka was één van de landen die dat jaar zoveel te lijden zouden krijgen van de monstrueuze vloedgolf die ook Indonesië, Thailand en India trof. Vermeer had in Nederland net haar opleiding tot organisatiedeskundige afgerond en was met haar man via de katholieke organisatie Jongeren & Missie uitgezonden om er een jaar lang ontwikkelingswerk te doen. Ze kwamen terecht in het moerasgebied Muthurajawela, boven de hoofdstad Colombo. Daar werd zij door een lokale ngo gevraagd in deze regio een thuiszorgnetwerk op te richten, zodat de Sri Lankaanse vrouwen konden werken terwijl voor hun kinderen zou worden gezorgd.

Al jaren had Marloes Vermeer ervan gedroomd ontwikkelingswerk te doen. Nu was het zover. Maar kort voor ze naar Sri Lanka vertrok, was ze van haar al te grote illusies beroofd tijdens het voorbereidingstraject in Nederland. “Voordat ik dat traject inging, dacht ik: ik ga naar het buitenland. Leuk, interessant. Ik ga daar hard aan het werk. Zonder dat ik me afvroeg: wat kun je daar eigenlijk gaan doen? Tijdens die voorbereiding waren er van die doorgewinterde missiemensen die tegen mij zeiden: ‘Denk nou maar niet, meisje, dat je daar echt iets kunt doen. Ga eerst maar eens mee leven, leer eerst maar eens die wereld kennen. Als je daar dan een vraag krijgt, dan kun je iets gaan doen. Niet andersom.’ Die wijsheid is zo vormend voor mij geweest.”

Ze denkt ook aan de ngo-baas in Sri Lanka, die graag de taoïstische filosoof Lao Tzu citeerde. Aan Lao Tzu wordt namelijk een uitspraak toegeschreven die geldt als een kristalheldere omschrijving van dienend leiderschap: “Ga naar de mensen. Leef met hen. Leer van hen. Houd van hen. Begin met wat zij weten. Bouw met wat zij hebben. Met de beste leiders is het zo, dat als het werk gedaan is, wanneer de taak is afgerond, dat de mensen zullen zeggen: ‘We hebben dit zelf gedaan.’”

“Het besef dat je mee moet leven, dat je écht moet luisteren, heeft gemaakt dat we in dat gebied in Sri Lanka pas aan de slag zijn gegaan toen de mensen daar met vragen kwamen”, vertelt Vermeer. “Als je dat doet, bekrachtig je de ander, en bekrachtig je wat er al is. Als je dat omdraait en zou zeggen: ‘wij gaan hier direct aan de slag’, dan zou je impliciet beweren: ‘wij weten hoe het moet.’  Terwijl je dat niet weet. Die houding, die vind ik nog steeds cruciaal in mijn werk bij Waarde van het Land.”

Het is een houding die het tegendeel is van: top-down, technocratisch, bureaucratisch en paternalistisch. Het is een houding die als kloppend hart heeft: luisteren, vragen, niet direct oordelen. Het is een open vraag of de boeren in Nederland het gevoel hebben dat zij ‘bekrachtigd’ zijn door het beleid dat uit Den Haag komt, gezien de felle boerenprotesten.

Als organisatiedeskundige werkt Marloes Vermeer inmiddels al tien jaar bij Waarde van het Land. Het gaat hier om een dialoogplatform dat in 2011 is opgericht door de agrarische sector zelf: landbouworganisatie LTO, boerencoöperaties KNBTB, LLTB en ZLTO, vleesproducent Vion, inkooporganisatie Agrifirm, de Hogere Agrarische School (HAS) in Den Bosch, suiker- en aardappelverwerker Cosun, zuivelproducent FrieslandCampina, Rabobank en verzekeraar Achmea. Het doel van de oprichting van Waarde van het Land was en is om, zogezegd, ‘waardegericht leiderschap’ te vergroten. De urgentie hiervan is groter dan ooit, gezien de felle polarisatie in het huidige stikstofdebat.

In 2012 begon je bij Waarde van het Land. Sindsdien is er veel gebeurd in de agrarische sector. Het melkquotum eindigde in 2015, in 2019 maakte de Raad van State een eind aan het stikstofprogramma van de regering. Hoe zou je de kern van jullie werk omschrijven?

“De kern van ons werk is zorgen dat mensen met elkaar de dialoog voeren over al die verschillende perspectieven die er zijn op de uitdagingen waarmee we te maken hebben. We hebben open leergangen georganiseerd waar mensen in zaten van Achmea, van de Rabobank, van LTO, van de Provincie. Met al die verschillende petten op kwamen ze erachter: eigenlijk zijn we met hetzelfde bezig, maar vanuit verschillende belangen en invalshoeken. Ik vergeet nooit dat een jonge boer, die in dat programma zat, zei: ‘Ik had nooit gedacht dat een provincieambtenaar zo gedreven zou zijn. Ik dacht: die zit daar maar wat te doen.’ Andersom zei de provincieambtenaar: ‘Ik had niet door wat voor risico iemand op zijn nek haalt om in deze tijd als agrariër te ondernemen.’

Wij faciliteren dat gesprek, met dat medemenselijke stuk. Die solidariteit was zo ver naar de achtergrond verdwenen. Wij geven mensen de ruimte om na te denken over wat nou belangrijk voor hen is. Wij werken op drie niveaus: op dat van de ‘eigenwaarde’ (het persoonlijke stuk), op ‘onze waarde’ (wie ben je nou met elkaar?) en op de ‘waarde van het land’ (wat zijn de maatschappelijke uitdagingen, en wat spiegelen die naar jou wat jij als organisatie te doen hebt, oftewel: waar ben jij een deel van de oplossing?) Die niveaus verwerken we altijd in onze leergangprogramma’s.

Ik merk in al onze programma’s dat onze klanten worstelen om te komen van dat eigenbelang-denken (over ‘mijn’ onderneming, ‘mijn’ businessgroep, ‘mijn’ managementteam) naar: wat is onze gezamenlijke grote opdracht? En hoe stijg je boven je eigen belang uit naar het gezamenlijke belang? Dat doen wij nu bij LTO Nederland, maar we zitten ook aan tafel bij managementteams van Cosun. Dit vraagstuk speelt overal: durf je uit te stijgen boven jouw eigenbelang, of je nou Operations Directeur bent, bij Sales zit, of Chief Financial Officer bent?”

Dan is het wel cruciaal dat boeren en andere mensen in de agrofood-sector niet het idee hebben dat ze te maken hebben met dictaten vanuit Brussel. Het idee dat een elite daar besluit wat de natuur- en landbouwdoelen zijn, en ze zelf weinig nog te zeggen hebben.

“Ik denk dat het daarom zo belangrijk is om nu al te denken over: wat komt eraan? En wat vinden we daarvan? In wat voor toekomst willen wij leven? Hoe ziet een boerenbedrijf eruit over vijftien jaar, of op veel langere termijn? Hoe ziet ons foodbedrijf er dan uit? Wat willen we dan eigenlijk? Waar dat in organisaties gebeurt, blijven mensen geïnspireerd. Waar dat niet gebeurt, gaan mensen reactief reageren. Dan word je geconfronteerd met zaken waar je alleen nog maar op kunt reageren, en dat is ont-zet-tend moeilijk.

Zo’n organisatie als LTO bijvoorbeeld moet op zoveel dingen reageren. Denk aan het stikstofdossier. Denk aan nieuwe regels rond gewasbeschermingsmiddelen. De houding is nu steeds reactief. Terwijl je niet wilt weten wat voor rapportages er binnen LTO al zijn opgesteld. Ze zagen het al lang aankomen. Er ligt sinds 2021 bijvoorbeeld al het rapport Een duurzaam evenwicht, dat LTO met Bouwend Nederland en natuurorganisaties heeft opgesteld, met daarin een extra stikstofreductie ten aanzien van wat toen wettelijk vereist was. Ik denk weleens: in deze impasse hadden we helemaal niet hoeven zitten.”

Hoe komen we uit deze impasse volgens jou? Wat moet er gebeuren?

“Oud-bestuursvoorzitter van de Rabobank Herman Wijffels, je hebt hem in het vorige nummer van Volzin gesproken, zei het recent nog zo mooi tijdens een bijeenkomst in de Abdij van Berne in Heeswijk-Dinther. Hij legde toen de link met het beloofde land: hoe ziet dat eruit, waar willen wij naar onderweg zijn, en als we weten waarnaar we onderweg zijn, wat willen we nu doen? De leiders die wij nu met Waarde van het Land begeleiden – die moeten dit doen. Dat zijn de mensen die vol aan de lat staan.

Daarnaast faciliteren wij dat mensen hun dilemma’s kunnen delen. Dat vind ik één van onze opdrachten voor de komende tijd. Dat doen we nu met managementteams, maar gaan we ook met de Abdij van Berne doen. We kijken of we daar in januari mee kunnen starten. We willen bijeenkomsten organiseren en dialogen faciliteren waarin de menskant van dit hele verhaal, van deze transitie in de landbouw, ruimte krijgt. Zodat boeren en anderen hun hart kunnen luchten, en zich even opnieuw kunnen oriënteren: Waar sta ik temidden van al deze dynamiek? Wat betekent deze dynamiek voor mij als persoon, en mijn bedrijf?”

Kun je een voorbeeld geven van wat er gebeurt tijdens een leergang van Waarde van het Land?

“Wat ik een heel mooi moment vond in een training die wij gaven, was een oefening waarin bestuurders van de boerencoöperaties, die zelf ook boer zijn, en mensen van de Rabobank en Achmea moesten onderzoeken wat hun grondhouding was naar de natuur. Die is gebaseerd op verschillende grondhoudingen die filosoof Matthijs Schouten heeft benoemd, waaronder rentmeesterschap maar ook een diepere, haast spirituele verbondenheid met de natuur. Eerst was de vraag: wat voor grondhouding heb je vanuit je werk en je beleid? Toen gingen de mensen van Achmea en Rabo bij de plek staan van diepe verbondenheid met de natuur, en de boerenbestuurders op de plek van het rentmeesterschap. Daarna stelden wij de vraag: wat is jouw grondhouding als het gaat om de concrete keuzes die jij op bedrijfsniveau maakt? Toen gingen de boeren op de plek van de diepe verbondenheid met de natuur staan, en alle randpartijen juist staan aan de kant van het rentmeesterschap.

Toen dacht ik: dit is hoe het feitelijk zit. Een boer voelt zich verbonden met de natuur, zeker als zijn bedrijf grondgebonden is. Het lijkt soms alsof boeren niet meer weten wat de natuur is, terwijl als er mensen zijn in onze maatschappij die dat juist wel weten dat vaak boeren of ondernemers in het groen zijn. Want zij zijn afhankelijk van de natuur. Tegelijkertijd is veel van wat in de bredere maatschappij gebeurt net zo goed op boeren van toepassing: de industrialisering, en het denken in winstmaximalisatie.”

Zelf groeide Marloes Vermeer als kind ook op op een boerderij, in het dorpje Haaren tussen Tilburg en Den Bosch. “Als ik onze stamboom zie, zijn het allemaal boerenondernemers of boomkwekers, én bestuurders. Ik heb als kind de vrijheid gevoeld en gehad om buiten te spelen en in de natuur te zijn. Maar ik had ook de verantwoordelijkheid om onze paarden te voeren. Ik heb altijd het gevoel gehad dat het heel rijk was om zo op te groeien. Mijn vader was naast boer ook bestuurder, en nam de maatschappelijke uitdagingen mee naar huis. Daar werd thuis over gepraat. Tegelijk kreeg ik mee hoe zo’n boerenbedrijf werkt. Hij had een melkveebedrijf, samen met zijn neef. Het was toen, met 120 melkkoeien, een groot bedrijf. Nu is dat een gemiddeld familiebedrijf.”

In het stikstofrapport dat Johan Remkes vorige maand publiceerde, schrijft hij dat hij ‘enorm geschrokken’ is ‘van de oprechte wanhoop’ die hij zag ‘in de ogen van redelijke mensen’. Remkes schreef ook over een vertrouwensbreuk tussen platteland en Den Haag. Daar zit dus een diepe emotie bij veel boeren, een gebrek aan gevoelde erkenning.

“Die wanhoop heb ik ook gezien. Als je het hebt over de mensen die moeten stoppen, gaat het vaak om melkveehouders. Dat zijn vaak grondgebonden familiebedrijven, generaties lang op die plek. Natuurlijk kun je als ondernemer verkassen naar een andere plek, als je vlak op een Natura 2000-gebied zit. Maar er is zoveel binding met die plek, met de waarde van dat land. Dat is een verschil met als je een bakkerij uitkoopt. Als boer ben je verbonden met je omgeving. Het is anders als je een varkensbedrijf hebt, met alleen stallen die niet grondgebonden zijn. Dan is de plek waar je zit vaak minder belangrijk. Je haalt het voedsel dan niet van je eigen land. Je bent dus niet zo afhankelijk van die plek.”

Wat denk je van die leus langs de weg: ‘Trots op onze boeren’?

“Dat gaat over de erkenning die mensen niet voelen. Ik denk dat, en dat herken ik zelf ook wel, er in het boerenleven een bescheiden cultuur zit. Boeren zijn mensen die hard werken, ‘hard’ met een ‘d’ en een ’t’. Ze zijn veel op hun erf, doen vaak veel in de gemeenschap van hun dorp, maar ze roepen niet zo hard. Ze geven zichzelf niet snel de waardering voor wat ze doen en voor het werk dat ze leveren. Daardoor wordt die erkenning van buitenaf des te belangrijker. Dat gevoel heb ik weleens.”

Het bericht In de huidige impasse hadden we helemaal niet hoeven zitten verscheen eerst op Waarde van het land.